Fult gjald fyri tilfeingi ella lønirnar upp

Kanska pressan ikki rættuliga hevur gáað eftir tí enn, men í frágreiðingini frá danska Nationalbanken, stendur í føroysku týðingini soleiðis at lesa:

”Í einum búskapi sum tí føroyska, ið er savnaður kring sjófeingi, verður ikki væntað, at trýstið á arbeiðsmarknaðin ávirkar kappingarevnið hjá útflutningsvinnuni í sama mun. Orsøkin er, at søluprísirnir í størri mun eru tengdir at veiðumøguleikum, lívfrøðiligum viðurskiftum og heimsmarknaðarprísum, enn av lønarútreiðslum, sum vanligt er í siðbundnari vinnuligari framleiðslu. Tað eru tí onnur viðurskifti enn lønarlagið, sum í størri mun avgera, hvussu væl virkini megna at kappast á heimsmarknaðinum. Samstundis hava bygnaðarlig viðurskifti, so sum fiski- og handilssáttmálar og ein munagóð fiskivinnuumsiting, eisini stóran týdning fyri, um virkini eru kappingarfør.” 

Hetta sæst á síðu 2 í hesari nýggjastu greiningini hjá Nationalbanken. Á enskum at lesa her.

Hvat merkir so hetta?

Hvussu hava Føroyar húsast við donsku ríkisveitingini?

Á hvørjum ári fáa Føroyar nú eina upphædd upp á um leið eina miljard úr Danmark, sum er búskaparligur styrkur. Hjálparveiting at kalla. Hendan upphædd verður skrásett á inntøkusíðuni í roknskapinum um viðskifti Føroya við umheimin. Spurningurin er so hvat gagn ið hendan gávan ger samfelagnum.

Hendan heilt stutta søgan um ríkisveitingina í næstan sexti ár, vísir hvussu føroyingar hava húsast við donsku ríkisveitingini. Uppgerðin er grundað á tey tjóðarroknskapartøl sum fyrst Búskaparráðið og síðani Hagstovan hava gjørt upp.

Hava Føroyar ráð til hægri lønarlag?

Lítið nyttar at fara í hart stríð um lønarkrónurnar, um bæði fyritøkur og tað almenna illa fáa endarnar at røkka saman. Men tá stór avlop eru í rakstrinum, tá liggur betur fyri at seta størri krøv.

Men hvussu stendur so til í landinum?

Sannlíkt er at netto fíggjarognin hjá føroyskum fyritøkum, stovnum og borgarum er vaxin øgiliga nógv seinastu árini. Helst hevur hitt almenna skuld (borgaranna vegna), meðan bankarnir og nøkur húsarhald hava risastóra ogn uttanlands.

Tað gongur øgiliga væl í Føroyum

”Tað gongur væl í Føroyum í dag. Búskaparvøkstur á 7-8%”. 

Soleiðis skrivaði fíggjarmálaráðið í septembur 2016, og Búskaparráðið skrivaði um vøxturin í BTÚ, men vavdi orðið búskaparvøxtur so ofta uppí, at nú skriva bæði danskir og norskir miðlar um ”forbrugsfest”, ”tæt på kogepunktet”, ”nordens superøkonomi". 

Norsk tíðindastova skrivar eisini at ”I 2015 var BNP per innbygger høyere på Færøyene enn i Danmark, blant annet på grunn av rammetilskudd fra Danmark”.

Er Noreg ríkt av olju?

 Heldur tú at Noreg er ríkt av tí olju tey eiga í undirgrundini?

Sjálvandi er hetta ein lumpispurningur, tí ella hevði eg ikki spurt so. Og skilagóð sum tú ert, veitst tú longu at svarið er nei. Norðmenn eru ikki ríkir av tí olju tey eiga, og heldur ikki av øllum tí fiski, sum svimur í norskum havi.

Var tað nøgdin av náttúrutilfeingi, sum gjørdi munin, so vóru so mong onnur lond uppaftur ríkari enn Noreg. Eitt nú Angola, Nigeria, Kongo, Saudi Arabia, Oman, Algeria, Jemen, Botswana, Iran, Gabon og Guyana, sum øll hava lutfallsliga eins stórar ella størri oljuinntøkur enn Noreg.

Sannleikin er eisini tann, at vit føroyingar eiga lutfallsliga eins stórt árligt avkast av okkara tilfeingi, sum Noreg hevur. Allar tær ábendingar og útrokningar, sum gjørdar eru um møguligu tilfeingisinntøkurnar í Føroyum, vísa at talan er um eina miljard um árið. Í mun til støddina á búskapinum og til fólkatalið, so er hetta meira enn tað sum Noreg fær úr Oljugrunni sínum um árið.

Var inntøkan av føroyskum tilfeingi brúktur at lækka inntøkuskattin við, kundi hann minka ein heilan triðing!

So einfalt, so rætt og so skilagott

”Allur fiskiflotin hevur siglt við undirskoti alla mína tíð – hvussu skulu vit trúgva at man kann toga eina hálva miljard burtur úr flotanum, uttan at alt fer á heysin?”

Soleiðis er vanliga (og skilliga) undrandi viðmerkingin, tá søla av fiskidøgum og fiskikvotum kemur upp á tal.

Men fyri tað fyrsta er tað slett ikki rætt. Tað hevur altíð verið ein fittur partur av flotanum, sum hevur havt avlop sína tíð – uppsjóvarflotin, rækjuflotin, toskatrolararnir eystanfyri osfr. Og einaferð tjentu trolararnir pengar undir Føroyum. Línuskipini hava havt síni ár eisini.

Men tað er annars rætt – flotin sum heild hevur ikki havt nakað at reypa av sum vinnugrein í samfelagsligum høpi.

Og høvuðsorsøkin er nettupp tann politiska skipan, vit hava valt at reka fiskiskap undir.

Fyri at gera eina fløkta søgu styttri, so er skipanin tann, at tað eru git og útrokningar í fyrisitingini, frígging til fiskimálaráðharran og dysturin millum veiðihættirnar, sum avger hvussu nógv skip og hvussu nógvar manningar troyta føroysku grunnarnar og tey føroysku rættindi, sum eru á fremmandum leiðum.

Og hetta slær konsekvent feil!

Fátækrahús norðurlanda

Hvat fáa vit at vita úr tjóðarroknskapinum og gjaldsjavnanum?

Tjóðarroknskapur (íroknað gjaldsjavnan) er hjartað í hagtalsskipanini í øllum londum, og Hagstovan brúkar meira enn tveir triðingar av hagtalsorkuni til at gera akkurát tjóðarroknskap, so helst skuldu tølini sagt okkum okkurt.

Fyrst skal eg introdusera trý hugtøk, sum hava so mikið keðilig og gamalslig heiti, at eg vænti at missa helvtina av lesarunum beinanvegin – bruttotjóðarúrtøka (BTÚ), bruttotjóðarinntøka (BTI) og tøk bruttotjóðarinntøka (tBTI).

Men halt út, tí hetta er faktiskt interessant!