Kapitalistiska kúgvin

Kapitalisman er ikki høgt í metum í Føroyum. Hon verður í mesta lagi brúkt til veitslurøður í Fólkaflokkinum og til undirvísing á Handilsskúlanum. Í flestum praktiskum málum vil eingin vita av henni. Hvørki høgravendir ella vinstravendir.

Bygdin

Amariel Norðoy og Fridtjof Joensen málaðu hana. Martin Joensen og William Heinesen skrivaðu um hana. Robert McBirnie og Hanus hjá Gaggas syngja um hana. Øll kenna vit hana – bygdina. Vit síggja hana sjálvt í dreymi. Eina bygd í sól, har skip og útróðabátar liggja við bryggju. Beint inn av teimum er fiskavirkið, har meginparturin av bygdafólkinum arbeiðir, sum ikki er til sjós. Niðan brekkuna kemur tú til handilin – einasta ordiliga handil í bygdini – og oman fyri handilin standa tey fagurt málaðu húsini. Og summargrøna fjallalíðin í baksýni.

 

Almenn tøgn

Tað er ikki so langt síðan, at Marjun Hanussardóttir løgmannsstjóri, í einari útvarpssamrøðu legði áherðslu á, at almenn starvsfólk hava ikki bara rætt, men eisini skyldu til at úttala seg alment um viðurskifti, sum tey hava eina meining um. Eg minnist ikki í hvørjum sambandi hetta var, men helst hevur tað verið tí at ivi verður sáddur um rættin hjá almennum starvsfólki at úttala seg í onkrum konkretum føri.

Hví er neyðugt hjá løgmannsstjóranum at gera vart við ein so sjálvsagdan rætt? Eg veit sjálvandi ikki hvørja grundir hon heldur seg hava, men eftir mínum tykki eru allar góðar orsakir til rættuliga at taka akkurát hatta málið upp til almenna viðgerð.

Eg skal nevna tvær orsakir til, at tað er meira neyðugt í pinkulondum sum Føroyum, at lata tjóðrið verða langt, tá um ræður opinleika í almennu fyrisitingini.

Eftirlit og fyrilit

Fíggjareftirlit skulu hava eyguni eftir bankunum, so at teir halda seg innan fyri reglurnar, sum eru ásettar í lógum landsins um bankarakstur. Umframt at hava eitt serdeilis vakið eyga eftir bankunum, skulu fíggjareftirlit eisini hava eyguni eftir øðrum fyritøkum á fíggjarmarknað, tryggingarmarknað, virðisbrævamarknað og eftirlønarmarknað.

Fiskidagar til fals

Tann mest vanligi óttin fyri fiskidagamarknaðinum er tann, at nakrir fáir ríkir reiðarar keypa allar fiskidagarnar, og at einki verður eftir til restina av flotanum. Eisini er hetta tann mest misbrúkti óttin, hjá teimum, sum vita betur.

Kann ein einstakur beistaríkur reiðari keypa allar fiskidagarnar?

Ongin lógarforðing nýtist at vera ímóti, at nakar keypir allar fiskidagarnar. Líka lítið sum at nøkur lóg nýtist vera til at verja fyri at onkur einstakur reiðari keypir alla oljuna, allan ísin ella allan proviantin. At keypa allar fiskidagarnar er líka so kúbýtt sum at keypa øll rugbreyðini í landinum.

Kann man liva av at klippa hvørjum øðrum?

Eg eri nú so nógvar ferðir siteraður fyri at siga, at man kann liva av at klippa hvørjum øðrum, at Viberg Sørensen nýttist bara í sjónvarpinum at siga at “ein annar stjóri sigur at man kann liva av at klippa hvørjum øðrum”, so vitsti ein og hvør, sum fylgir so nøkulunda við, at tað var undirritaða, hann sipaði til.

Men kann man tað - liva av at klippa hvørjum øðrum?

Evropeisku Føroyar

Føroyar liggja eftir sum ein slettur av basalti í havstreyminum, sum fløddi inn millum tvey kontinent, tá tey skrædnaðu hvørt frá øðrum – Eurasia og Amerika. So vátt, so kalt og so heilt annaleiðis, at vit hava ilt við at kalla okkum evropearar. Kanska kalla vit okkum evropeisk í mentan, máli og søgu, men kortini ikki evropeisk sum fransar og týskarar. Kanska eru vit eisini evropeisk í samfelagsbygnað – so dánt, men ikki heilt.

Lítið er kortini at ivast í, at vit eru evropearar. Alt vit eru og eiga, hevur uppruna í Evropa og tí sum evropeiskt er. Búskaparliga regluverkið, politiska skipanin, lógarverkið, málið, sangurin, ja, sjálvt húgvan og tveingirnir. Eitt sindur aftarlaga og søguliga seinført – men evropeiskt kortini.

Tann súra pliktin at velja

Ofta vóru tað tey vælgreiddu, tey við penum gardinum og penum børnum, sum pátikið álvarsliga trúttaðu okkum at brúka rættin til at fara á val. Tað var fyrst í 1970’unum, og tað var iriterandi at hoyra. Fleiri ár seinni valdi eg fyri fyrstu ferð og tá valdi eg Tjóðveldisflokkin – ikki tí tey hava imponerað meg síðani tá, men tí eg eri fyrst og fremst loysingarmaður.

Tey fyrstu nógvu løgtingsvalini, eftir at eg hevði fingið valrætt, var eg slett ikki á. Og eg havi ongantíð skilt ta ógvusligu indignasjónina, sum ofta liggur aftanfyri, tá summi hampafólk øsa seg upp um okkum, sum ikki so ovurfegin og glaðbeint renna til valkassarnar. Hví so uppøst?

Fagri nýggi skattafríi heimur

At tjena fyri lívsins uppihald við vanligum lønararbeiði – tað er tað opinbart hamrandi skítbýtt.

Hetta er signalið, sum vit enn eina ferð hava fingið sendandi frá Løgtinginum, tá tað samtykti at skriva serligar reglur fyri skatting av kapitalvinningi, sum eitt nú fæst av handli við virðisbrøvum. ”Ver ikki so kúbýttur at arbeiða í løntum starvi – ver heldur spekulant”.

Arbeiðir tú vanligt lønararbeiði skalt tú av við næstan fimmti prosent í skatti í miðal og eini sexti prosent av síðst tjentu krónuni. Men spekulerar tú í virðisbrøvum, betalir tú millum átjan og tríatifimm prosent í skatti – eisini av síðst tjentu krónuni – bara tí tú ikki arbeiddi fyri akkurát hesar krónurnar. Altso antin tvífalt ella trýfalt so stóran skatt av síðst tjentu krónuni – bara tí at tú arbeiddi fyri hana.

Way to go! Tórshavn

Í somu viku sum Kallsberg, Hoydal og Laksáfoss munnhøgdust um útreiðsluvøxturin á feska fíggjarlógaruppskotinum var 5 ella 10 prosent, hamraði býráðið í Havn trumfin í borðið – 25 prosent! Nakar hægri?!

Nú 2007 fer at halla, standa seglini full og skútan strýkur avstað eftir aldukambunum. Alivinnan reisist sum ein risi, fjálgt fíggjað av útlendskum íløgum og væl forankrað í tøkniligan framburð. Hóast teir fáu toskarnir, sum eftir eru, smoyggja sær inn undir land, eru fiskaprísirnir í toppi og fiskivinnan væl fyri. Uppisjóvarflotin hevur tjent pengar, sum ongantíð fyrr. Ordrabøkurnar hjá privatu fyritøkunum eru so tættskrivaðar, at bíleggjast skal eitt ár frammanundan. Øll hava úr at gera, og arbeiðsloysið skal nú teljast í desimalinum.

Kunnleiki og tálgapannukaka

Hetta er fyrstu ferð at eg eri í Føgrulíð. Og eg havi ongantíð verið á Skarði, haðani háskúlaættin mestan er ættað. Nú nevndi eg okkum háskúlaættina, uttan at ætla tað frammanundan, so lat meg bara brúka høvið her fremst í textinum at sláa fast, at talan er so sanniliga um eina háskúlaætt, hóast vit ikki hava fleiri felags forfedrar enn hjúnini á Skarði Jóhannes og Elsu. Sjálvt um vit so haraftrat hava ættfedrar øg ættmøður úr Havn og Miðvági, frá Gjógv, úr Vestmanna, Fugli og Skálavík – so eru vit í ond kanska fyrst og fremst háskúlaættin.

Hvat er ein miljard millum vinir?

Munnu ikki tey flestu, sum ganga í biograf, kenna hesa kensluna av fyrigevandi meinaloysi, aftan á at hava sæð ein film um ræðuleikar, lagnutung lív ella katastrofur av onkrum slag? Hesa friðsælu løtuna tá man stígur út aftur úr biografmyrkrinum, út í ljósa túnið og lítandi yvir Vaglið, rennur ein ilur av hugna og samljóði gjøgnum teg og man hugsar sum so: “Her er so smátt, trygt og deiligt í Føroyum”.

Soleiðis kenni eg tað, eftir at hava lisið og fingið greitt frá um bankaeinskiljingarnar í Íslandi seinastu 10 árini. So heilt forbannað galið er tað altso ikki í Føroyum! Her er alt eitt sindur minni, meinaleysari og hugnaligari.

Peturi André Norðgerð til minnis

Vit á Hagstovuni hava mist ein góðan vin og arbeiðsfelaga. 26.juli bórust boðini um, at Petur, sum vit nevndu hann, var farin. Bara 41 ára gamal.

Petur var eitt í allar mátar gott fólk. Eitt av teimum allarbestu. Og saknurin verður sárur hjá mammu, pápa, systkynnum og øllum tykkum sum stóðu honum nærmast. Uggin er tann bústaður Petur hevur í tykkum. Lat okkum halda minni um Petur tætt at okkum.

Hann arbeiddi á Hagstovuni hesi seinastu góð fýra árini; og hóast tað bara er eitt arbeiðspláss, so hava vit kortini so nógv saman, at vit kenna hann sum ein góðan vin. Ein, sum kom okkum nærri enn tey flestu.

Altíð fyrstur til arbeiðis, sat hesin lærdi geofysikarin við einum fittum smædnum smíli og eini heilsan til tey, sum síðani komu.

At hann var óvanliga arbeiðssamur, íðin, lærdur og dugnaligur kennist so fátæksligt at siga um Petur, nú hann er farin. At hann samstundis var lítillátin, men kortini ósvitaliga beinrakin í øllum sínum verki, er heldur ikki tað fremsta, sum stendur eftir mannin. At hann var meira enn vanliga vitandi og áhugaður í øllum viðurskiftum, er heldur ikki tað besta ið kann sigast um Petur.

Hann var alt hetta, men tað eru heldur hansara menniskjaligu eginleikar, sum sveima eftir hann, har hann sat millum okkum.

Tí hann kom okkum tættari, enn menniskju vanliga koma. Har var einki uppgjørt ella logið um Petur. Vit vitstu hvør hann var og hvussu hann var. Teir krossar hann hevði at bera, bar hann uttan at káva útyvir. Og hann bar sín tunga lut eins eyðmjúkur og hann bar sínar framúr dygdir.

Samstundis var hann ein avgjørdur maður á sín egna hátt. Ein av teimum, sum ikki fylgja teimum óskrivaðu reglunum. Reglum um atburð, klædnamóta, trend í tónleiki ella ”dagsins meining” um hetta og hatta. Hann hevði egnar reglur og tí ein integritet, sum tú ongantíð fórt skeivur av.

Vit vóru nær í ætt báðir. Um ikki av blóði, so í anda. Tað var tann lyriski tungi rokkurin, teir djúphugaðu radikalu heimsspekingarnir, frambrotini í náttúruvísindum, frælsisrørslurnar kring heimin, tann viðborna andstøðan móti stórkapitali og totaliterari politiskari makt, sum bant saman.

At sita so nær og hava so nógv saman, sum vit á Hagstovuni høvdu við Peturi, gevur eitt samanhald og ein vinskap, sum liggur nærri hjartanum, enn man grunar. Men tað merkir man, tá slík vanlagna rakar, at ein tílík hjartalig ond verður rykt burtur og sessurin stendur tómur eftir.

Vit fara at sakna Petur í allar mátar. Hansara fakligi sessur fer at tykjast torførur at manna aftur. Andliga verður sessurin ongantíð mannaður aftur, tí har var bara ein Petur og tað koma ikki fleiri. Okkum tykist tað sárt, men eg kann illa ímynda mær hvussu sárt tað kennist hjá tykkum, sum stóðu honum nærmast og sum honum vóru kær.

Vit skulu saman við tykkum bera minnið um Petur tætt at hjarta okkara.

Hermann Oskarsson