Føroyska sjónin

Eg stilli upp fyri Tjóðveldið – tað er greitt, og tí stilli eg eisini upp fyri ta loysingarhugsjónina, sum er skjaldramerki flokksins. Ongin, sum kennur meg, ivast í at tað somuleiðis er mítt hjartamál.

Men samstundis stilli eg upp til løgtingsvalið við mínum egnu sjónum. Og tað er ein fram um alt føroysk sjón.

Lat flokkspolitikk vera flokkspolitikk, men latið okkum fremst av øllum fáa ein føroyskan politikk.

Hví tramin fert tú nú upp í politikk . . ?

- “Hví spillir tú nú spælið og fert upp í politikk?”
- “Nú hevur tú oyðilagt alt fyri teg sjálvan!”
- “Tú hevur nógv størri ávirkan á tað heila uttan fyri Løgtingið enn tú fært í Løgtinginum!”
- “Hvør skal nú fortelja okkum hvussu tingini hanga saman í samfelagnum?”

Slíkar eru viðmerkingarnar, eg havi fingið, eftir at tað kom fram at eg royni meg á listanum hjá Tjóðveldinum. Øgiliga fá hava rópt hurrá.

Heimrustir og fiskikvotur

Fiskivinnuráð og reiðarar rembast og brestast um óskilið, sum komið er í tað, teir trúðu var ritað í stein um rættin til havsins ríkidømi.

Men eins og heimrustirnar á sinni vórðu lagdar undir greiðari ognarrætt, hevur tað nú leingi rikið tann vegin, at greið ognarviðurskifti máttu koma í allan hurlivasan um fiskirættindi.

Greið ognarviðurskifti eru eitt av grundevnunum, sum kapitalisma er tilevnað av, so at eingin ivi skal vera um hvør ið eigur fæið og úrtøkuna av fænum. Hvør leggur í at velta jørð, sum hann ikki er vísur í at eiga, tá heystast skal? Ongin skila kapitalistur í hvussu er.

Sjálvandi er heimskreppan álvarslig !

Hvat er tað, sum er so fundamentalt galið í búskapinum, at vit hava sett hesa skelkandi kreppuna á rull?

Fyrst rakar kreppan amerikanska bústaðamarknaðin í 2006/2007, síðani amerikanskar og evropeiskar fyritøkur, við tí úrsliti at risafjøldir verða sendar til hús, arbeiðsleys. Síðani rakar hon bankar kring allan vesturheimin, sum hava pengar í klemmu í rapaða húsamarknaðinum og aðrastaðni, har berur sandbotnur var undir útlitunum um vinning. Næst at rapa vóru sjálvir ríkisbúskapirnir í Íslandi og Írlandi. Síðani Portugal og Grikkalandi. Italia og Spania rilla. Og nú - í síðstu viku - skalv ríki ríkja, USA.

Vit standa spyrjandi - hvat ilt hava vit gjørt, at plágurnar soleiðis oysa oman yvir okkum?

Hví ikki blogga ?

Eg havi ofta havt hug at leggja greinirnar eg skrivi út onkustaðir á internetið, soleiðis at eg kann beina teimum sum spyrja eftir greinunum á eina slóð, har tær eru at finna.
Nú fann eg hendan "blogspot" mátan, sum sær meira einfaldur út at fáast við enn ein heil heimasíða. So eg royni tað.
Sum frá líður fái eg nokk lagt nakrar greinir út - men tað tekur altso sína løtu at fáa tær fluttar.
Eg eri byrjaður við klummunum, eg hevði í Dimmu fyri nøkrum árum síðan.
Og kanska man kann brúka bloggin til at leggja onkra nýggja grein út á eisini.
Men ordiliga blogging - leys skot frá pistólini - tað vænti eg ikki at eg fari at duga.
So hetta verður nokk ein reyvatungur abbabloggur. Gott er.

Evropeisku Føroyar

Føroyar liggja eftir sum ein slettur av basalti í havstreyminum, sum fløddi inn millum tvey kontinent, tá tey skrædnaðu hvørt frá øðrum – Eurasia og Amerika. So vátt, so kalt og so heilt annaleiðis, at vit hava ilt við at kalla okkum evropearar. Kanska kalla vit okkum evropeisk í mentan, máli og søgu, men kortini ikki evropeisk sum fransar og týskarar. Kanska eru vit eisini evropeisk í samfelagsbygnað – so dánt, men ikki heilt.

Lítið er kortini at ivast í, at vit eru evropearar. Alt vit eru og eiga, hevur uppruna í Evropa og tí sum evropeiskt er. Búskaparliga regluverkið, politiska skipanin, lógarverkið, málið, sangurin, ja, sjálvt húgvan og tveingirnir. Eitt sindur aftarlaga og søguliga seinført – men evropeiskt kortini.

The Paradox of Thrift

Heimurin allur er ikki bara í búskaparkreppu. Heimurin er komin út í eina av ringastu búskaparkreppum nakrantíð.

Tað, sum fyri hálvum øðrum ári síðani tók seg upp sum ein norðuramerikansk fíggjargøla - og sum lærdi allan heimin at siga ”Sub-prime” – hevur nú vaxið seg til eina av ringastu búskaparkreppum, sum heimurin hevur sæð.

Um allan heimin er húsagangur og vaxandi arbeiðsloysi. OECD, IMF og Heimsbankin kalla hetta ringastu kreppu í sexti ár, og spáa afturgongd og stórt arbeiðsloysi komandi árini.

Gransking er mentunnarligur trivnaður

Hví skulu Føroyar brúka okkurt ávíst tal av krónum, ella prosentum av BTÚ, upp á gransking. Mær tykir, at tað hevur týdning at gera greitt partanna millum, hvørji motivini eru, so at allir partar vita hvat politiska tilmælið byggir á.

Niðurstøðan er (hóast øll míni  snakksaligu villfárilsi á leiðini), at búskaparvøxtur í Føroyum stendst av ídnari imitasjón og ikki av miðvísari gransking. Gransking fer at gera okkum til betri imitatorar og innovatorar, men fer fyrst og fremst at gera tað liviligt í landinum hjá einum upplýstum fólki.

Hanseatarabekennilsi

Ungur hálendskur maður, sum lesur samfelagsfrøði á lærda háskúlanum í Utrecht, er í Føroyum og arbeiðir við ritgerð um tjóðskap. Hann tosar við fólk um støðu teirra til tjóðskap, Føroyar og Danmark, framtíðina og søguna og mangt annað. Eg prátaði við hann hósdagin.

Hann spyr fólk um hesi málini, og roynir so at finna fram til hvussu tey málbera seg, fyri at finna fram til onkrar felags typiskar streingir í orðingum og hugburði. Hvat siga og hvussu málbera ávikavist loysingarsinnað og sambandssinnað fólk seg.

Hvat hann kemur fram til, er ikki til at siga, men vit sum her búgva og liva, vit vita at tjóðskaparkenslan er hin sama hjá sambands- og loysingarsinnaðum. Øll kenna tey seg sum serstaka tjóð og fyri báðum hesum politisku pørtum eru flagg, mál, tjóðsangur, kvæði og søga eins heilag. Ella ikki heilag.

Søgan um tvær kreppur

Tá prátið gongur millum fólk, er tað ikki so heilt sjáldan at tú hoyrir fólk spyrja “var tað aftan á kreppuna?”, tá okkurt skal tíðarfestast. “Nei, vit bygdu áðrenn kreppuna”. “Vit fóru niður undir kreppuni”. Sum hevði bara ein kreppa verið í landinum.

Sannleikin er, at tað hava verið tvær stórar kreppur síðan 1990, og tað vóru tíggju ár millum tær. Onnur endaði í 1995 og hin í 2005. Soleiðis sirka.

Er føroyska húgvan bara til pynt?

Í gomlum døgum vóru klædnaplaggini eisini amboð. Húgvan hevur verið góð í so mongum førum, sum til dømis at taka egg upp í undir ræning og at verma illa fyrikomnar gásarungar í. Tað sigst eisini at hon var góð at oysa við og at halda temunnin heitan í.

Fátækrahús norðurlanda

Hvat fáa vit at vita úr tjóðarroknskapinum og gjaldsjavnanum?

Tjóðarroknskapur (íroknað gjaldsjavnan) er hjartað í hagtalsskipanini í øllum londum, og Hagstovan brúkar meira enn tveir triðingar av hagtalsorkuni til at gera akkurát tjóðarroknskap, so helst skuldu tølini sagt okkum okkurt.

Fyrst skal eg introdusera trý hugtøk, sum hava so mikið keðilig og gamalslig heiti, at eg vænti at missa helvtina av lesarunum beinanvegin – bruttotjóðarúrtøka (BTÚ), bruttotjóðarinntøka (BTI) og tøk bruttotjóðarinntøka (tBTI).

Men halt út, tí hetta er faktiskt interessant!

Allways look at the bright side . . .

Soleiðis sang Eric Idle í Monty Python fyri Jesuspápa, tá hann hekk á krossinum á Golgata. Ørt og herligt, og ein áminning av rang um at lívið má ikki gerast ein syrgilig fyrireiking til endaligu fráferðina.

Men sjálvandi verða misshappini í lívinum ikki færri av tí. “Spurningurin er ofta ikki hvussu tú hevur tað, men heldur hvussu tú tekur tað”, plagdi pápi at siga. Nakað soleiðis skal Monty Python sangurin nokk eisini skiljast.

Hetta skákaði meg inn á spurningin um man kann ynskja kreppur burtur. Kann man tað? Nei, valla. Tí kemur ein kreppa, ja so kemur hon, uttan mun til um tú hevur sæð hana koma ella ikki. Fer oljuprísurin upp á 300 dollarar fyri tunnuna, ja so fer hon tað, uttan mun til um tú trúði tí ella ikki.

Kapitalistiska kúgvin

Kapitalisman er ikki høgt í metum í Føroyum. Hon verður í mesta lagi brúkt til veitslurøður í Fólkaflokkinum og til undirvísing á Handilsskúlanum. Í flestum praktiskum málum vil eingin vita av henni. Hvørki høgravendir ella vinstravendir.

Bygdin

Amariel Norðoy og Fridtjof Joensen málaðu hana. Martin Joensen og William Heinesen skrivaðu um hana. Robert McBirnie og Hanus hjá Gaggas syngja um hana. Øll kenna vit hana – bygdina. Vit síggja hana sjálvt í dreymi. Eina bygd í sól, har skip og útróðabátar liggja við bryggju. Beint inn av teimum er fiskavirkið, har meginparturin av bygdafólkinum arbeiðir, sum ikki er til sjós. Niðan brekkuna kemur tú til handilin – einasta ordiliga handil í bygdini – og oman fyri handilin standa tey fagurt málaðu húsini. Og summargrøna fjallalíðin í baksýni.