Tey ríkastu nú tvífalt so rík

Uppgerðin hjá Hagstovuni av inntøkunum vísir at misjavnin millum rík og fátøk vexur. Gjógvin breiðkast - serliga millum tey á ovastu rók og restina.

Miðal inntøkan hjá teimum 39 fólkunum við hægstu inntøkunum í 2018 var slakar 7 miljónir. Hetta var slakar 26 ferðir so nógv sum miðinntøkan (medianin).Miðinntøkan kann saktans uppfatast sum umboð fyri vanligu inntøkurnar í landinum. Vanliga føroyingin - sum tí heilt týðuliga hevur fingið minni í sín part í hesi seinastu árini.

Sjálvandi er eisini munur er á tí sum tjenar minst og tí sum tjenar allarmest millum hesi 39 ríkastu. Onkur tjenar tvísiffraðar miljónaupphæddir – ella meira. Tey ríkastu av teimum ríkastu hava helst fingið mest í sín part.

Munurin millum miðalstætt og tey ríkastu av teimum ríku er líkur honum í nógvum av heimsins londum. Og gongdin hevur eisini verið lík. Myndin omanfyri vísir fransmannin Thomas Piketty og permuna á kendu bók hansara um at stóri misjavnin er ikki íkomin av tilvild, og at skal broyting henda, má slóðast fyri henni í politikkinum.

Meðan miðinntøkan seinastu tíggju árini er vaxin 23 prosent er inntøkan hjá teimum 39 ríkastu vaxin meira enn 100 prosent. Hon er altso meira enn tvífalt so stór nú sum tá.

Meðan tey meira rúmligu mátini vísa ein spakuliga vaxandi misjavna millum rík og fátøk, vísa meira nágreiniligu tølini at ríkastu borgararnir spora alt meira fram um øll onnur. Hetta er ikki tilvild, men væl tilrættalagdur politikkur – heilt frá broytingum í skattastiganum (flatskatti), broytingum í partafelagslógum, men kanska fremst av øllum útlutingini av mestsum ókeypis rættindum í fiskivinnu og aling.

Alt hetta, og meira aftrat, sæst at lesa í uppgerðini hjá Hagstovu Føroya av inntøkunum.

Meginreglurnar hava týdning

Mynd frá United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC)

Uppgávan hjá Løgtinginum er at umboða vælferðarhugsjónina fyri allar borgarar landsins, og ikki at umboða seráhugamál hjá einstøkum bólkum í samfelagnum. Mær tykir at hetta ger Løgtingið ikki í hesum málinum. Áhugamálini hjá tjóðini og samfelagnum sum heild, verða ikki røkt í tí lógaruppskoti, sum fyri liggur.

Ì politiskum ætlanum er vanliga ein meginbulur av týdningi fyri samfelagið. Haraftrat eru ásetingar, sum eru at meta sum smágreinar, sum hvør ikki hava stórvegis týdning fyri heildina.

Í lóggávuni um fiskiveiði eru eisini nógvir smálutir at viðgera, men altavgerandi týdning hava málini um úrtøkuna úr tilfeinginum sjálvum og um atgongdina til virksemið.

Stóra svikið sum elvdi býlistrotið

Jógvan hjá Nela hevur vundið Merkið á stong
í Perskonugøtu á vári 1963

Sjálvsagt er tað ikki einfalt mál, at fata hvussu býlistrotið er íkomið og haraftrat vita hvussu tað kann loysast.

Men við vissu kann í hvussu er sigast at kommunurnar hava latið alt í verðini ov lítið av jørð til byggibúning, so at fólk fáa bygt sær hús. Serstakliga Havnar kommuna.

Ikki kann sigast at upplýsingarnar eru nógvar at fáa um málið, men við rímuligari vissu kann staðfestatst at Havnar kommuna hevur latið lendi til byggibúning av um leið 12 grundstykkjum um árið í miðal seinastu tjúgu ella tríati árini.

Ja, tú læs rætt - tólv um árið!

Rætt er at nakrar byggifyritøkur hava av sínum eintingum latið byggja íbúðir, raðhús og kanska sethús eisini. Men framvegis alt, alt ov lítið til at nøkta tørvin.

12 grundstykki um árið í Havn - hví ikki 100 ?

Ríkisfelagsskapurin er danskt mál

Ríkisfelagsskapurin hevur størri týdning fyri Danmark og framtíð Danmarkar enn fyri Føroyar.

Fyri Danmark hevur ræðisrætturin yvir stóra póløkinum í Grønlandi øgiliga stóran týdning, tí hetta avger hvørji deild Danmark spælir í, tá um ræður heimspolitisk og hernaðarstrategisk mál. Føroyski bitin av Atlantshavinum hevur eisini týdning.

Men fyri framtíð Føroya hevur ríkisfelagsskapurin mest at kalla trúarligan týdning fyri tey, sum enn ikki hava skava hesa tykisliga skorpuna uttan av heilanum.

Hava Føroyar ráð til hægri lønarlag?

Lítið nyttar at fara í hart stríð um lønarkrónurnar, um bæði fyritøkur og tað almenna illa fáa endarnar at røkka saman. Men tá stór avlop eru í rakstrinum, tá liggur betur fyri at seta størri krøv.

Men hvussu stendur so til í landinum?

Sannlíkt er at netto fíggjarognin hjá føroyskum fyritøkum, stovnum og borgarum er vaxin øgiliga nógv seinastu árini. Helst hevur hitt almenna skuld (borgaranna vegna), meðan bankarnir og nøkur húsarhald hava risastóra ogn uttanlands.

Ein flís av veldisstavinum

. . . ella ein bugla í brynjuna - tað var alt

Hvat var tað sum hendi í Tinginum fríggjadagin áttanda desembur 2017 ?

Ikki tað stóra. Mestsum alt er, sum tað áður var. Ein lítil flís varð telgd av veldisstavinum hjá stóru reiðaríunum, tað var alt. Ein bugla í brynjuna.

Í tøkum tíma samtykti Løgtingið nýggjar reglur fyri vinnuligan fiskiskap, sum fyrisitingin skal vera liðug at seta í verk nýggjársdag.

Bæði avlagda lógin um vinnuligan fiskiskap og nýggja lógin um sjófeingi, eru so umfatandi og fløktar, at ilt er at siga stutt og neyvt hvørjar broytingarnar vóru. Men til ber kanska at siga hvat lógarbroytingin sum heild merkir.

Tvær smávegis broytingar tykjast vera gjørdar. 

Somu vælferð fyri hálvan skatt

Tú, sum í dag skalt av við 12 túsund krónur í skatti um mánaðan – veitst tú av, at um rætt var atborið átti tú bara at goldið einar 6 túsund krónur í skatti?

Føroyingar sum heild gjalda um leið tvífalt so nógvan skatt, sum neyðugt er at gjalda, fyri at halda almennu vælferðartilboðini, sum tey nú eru. Tí so nógv kosta tey ikki, at tú skalt gjalda nærum hálva løn í skatti.

Tí um leið helvtin av tínum skatti fer í dag til at gjalda fyri at økja um inntøkurnar hjá teimum allarríkastu eigarunum í fiskivinnuni og í alivinnuni. Og teir eru ikki eingang føroyingar allir – so langt burtur ífrá.

Er biti, tvær ferðir givin, ikki tvífalt søtur?

Tá Løgtingið nú um skamma stund fer at samtykkja aðra lóggávu um vinnuliga atgongd til fiskiskap, fara 50 túsund krónur úr hvørjum húski til stórreiðararnar, sum fara at fáa mest burtur úr nýggju skipanini.

Um leið ein miljard fer úr okkara felagskassa og í lummarnar á sama úrvalsliði, sum frammanundan fekk somu gávu frá undanfarnum landsstýri. Um leið ein triðingur av øllum inntøkuskattum hjá húskjum landsins verður brúktur til hesa útreiðslu.

Tóðveldi, Javnaður og Framsókn høvdu møguleikan at býta hetta “so javnt millum føroyingar allar”, men teir valdu tíverri at býta annarleiðis – til ríkasti borgarar landsins. 

Virðini skuldu heldur verið latin sum kekkur til hvørt húskið í landinum upp á 50 túsund krónur um árið. Hvørt ár.

Ogn Føroya fólks í stjórnarskipanina

Áðrenn evstamark á Bartalsmennu sendu vit báðir, Jóannes Jacobsen, Landsstýrinum uppskot til broytingar í lóg um stjórnarskipan Føroya.

Fremstu ørindi okkara eru hesi:

• At munur er á landsogn og tjóðarogn
• At øllum skal tryggjast javnbjóðis rættur til vinnuliga nýtslu av tilfeingi tjóðarinnar
• At myndugleikarnir undir øllum umstøðum skulu taka fult marknaðargrundað gjald fyri vinnulig rættindi burtur av náttúrutilfeingi tjóðarinnar

Skivið er soljóðandi:

Broytingarsinnað hóast siðbundin

Hóast føroyingar sum heild tykjast halda fast um siðaarvin: at fiskivinnan er hjartatátturin í samfelag okkara. so tykjast teir samstundis sinnaðir at broyta vinnuligu treytirnar hjá reiðarafyritøkunum.

Vit taka ábyrgdina av okkara egnu nútímans samfelagsviðurskiftum hóast vit ikki kvetta allan trúskap móti gomlum virðum. 

Í eini spurnarkanning við árslok 2014 hildu heilir fýra av hvørjum fimm føroyingum (millum 78 og 84 prosent) at tað er fiskivinnan, sum skapar inntøkurnar í landinum. Um leið eins nógv (millum 77 og 82 prosent) hildu eisini at tað er fiskivinnan sum ber búskapin uppi og fær samfelagshjólini at mala. Sløk helvtin av veljarafjøldini (millum 45 og 53 prosent) helt eisini at útflutningur hevur størri týdning enn annað vinnuligt virksemi.

Næstan triði hvør veljari helt at fiskivinnan skal hava lagaligari treytir at virka undir enn aðrar vinnur, meðan sløk helvtin (millum 41 og 49 prosent) helt ikki at fiskivinnan skuldi hava lagaligari treytir.

Hvat vigar meira – eitt kilo av fjøður ella eitt kilo av blýggi?

Útvarpið hevur júst havt sending um búskaparliga týdningin av havinum og fiskinum, og har var ikki ov lítið gjørt av.

Fiskivinnan og alivinnan eru útflutningsvinnurnar burturav, tað skerst ikki burtur.

Men tær skapa tó ikki annað enn sína egnu løn og sítt egna avlop til reiðaríið ella fyritøkuna. Akkurát sum allar aðrar vinnur.

Fiskivinna og alivinna hava haraftrat tann serliga týdning fyri landsbúskapin at tær tjena útlendskt gjaldoyra. Útflyta vit ikki ríkiligt av fiskavørum, fáa vit ikki fremmant gjaldoyra til at keypa teldur, tomatir og tuflir fyri.

Tað gongur øgiliga væl í Føroyum

”Tað gongur væl í Føroyum í dag. Búskaparvøkstur á 7-8%”. 

Soleiðis skrivaði fíggjarmálaráðið í septembur 2016, og Búskaparráðið skrivaði um vøxturin í BTÚ, men vavdi orðið búskaparvøxtur so ofta uppí, at nú skriva bæði danskir og norskir miðlar um ”forbrugsfest”, ”tæt på kogepunktet”, ”nordens superøkonomi". 

Norsk tíðindastova skrivar eisini at ”I 2015 var BNP per innbygger høyere på Færøyene enn i Danmark, blant annet på grunn av rammetilskudd fra Danmark”.

Íslendska grundlógin - fólkaræðislig crowdsourcing

Í 2008 misti Íslendska fólkið púrasta álitið á øllum politiskum, løgligum, embætisligum og fíggjarligum stýrisvaldi í landinum, og skjótt varð greitt at uppgerðin fór at enda í upprudding í skipanarligu viðurskiftum landsins.

Í 2009 samtykti Íslendska Altingið at framferðin móti nýggju grundlógini skuldi í trimum stigum fara soleiðis fram, at (a) setast skuldi ein Tjóðfundur, (b) tilnevnast skuldi ein Grundlógarnevnd, og at (c) haldast skuldi val til Grundlógarráð.

Vert er her at leggja sær í geyma, at Altingið sjálvt samtykti at bæði fólkaræðisliga politiska valdið, Altingið sjálvt, Íslendska stjórnin og hennara embætisverk (útinnandi valdið) og dómsvaldið, skuldu ikki vera tengd at tilgerðini av grundlóg landsins.

Nettupp tí at grundlógin skal vera sjálvstøðugi grundvøllurin, sum sjálvt fólkaræði stendur á, og sum millum annað skal leggja bond á tey valdsamboð, sum í grundlógini verða staðfest.

Stjórnarskipanin - hjá hvørjum ?

Stjórnarskipan Føroya skal leggjast til fólkaatkvøðu flaggdagin næsta ár.

Stjórnarskipanin hjá hvørjum?

Hjá hvørjum mannsbarni í Føroyum?

Og hjá hvørjari armari sál, sum her skal búgva komandi øldir?

Men sig mær – hvussu skulu hesi neyðars fólk taka støðu til eina heila stjórnarskrá, sum tey onki hava havt við at gera?

Eitt verk sum embætisverk og politikarar hava bølt omanyvir í nærum tjúgu ár. Av berum klandri og kaldari øvund.

Men eftir mínum tykki er tað einki minni enn ódemokratisk kvettroynd at biðja fólkið taka støðu til eitt so umfatandi lógarverk. Sum tey ikki eiga lut ella deil í, og ongantíð hava sæð!

Niðurskolað vælferð

Onki annað mentað og framkomið land tveitir 10% av síni vælferð burtur í ónyttu. Tað gera bara ómentað og tilafturskomin lond, um tey ikki longu eru eyðrænd.

Men so gera vit – í Føroyum.

Heldur enn olju niðanjarðar, eiga vit fisk í sjónum. Olja tømist, men tað ger fiskur ikki.

Men heldur enn at gera sum Noreg, at taka hetta sjáldsama virðið til høldar, og teljast millum ríkastu lond heimsins, lata vit alt hetta virðið fara fyri skeyti.

Náttúruvirði okkara í fiskirættindum, er eins stórt og norska náttúruvirði í oljurættindum. Hvørt einasta ár.

Hetta er búskaparfrøðilig sannroynd.

Men higartil hevur tað eydnast pengamonnum og politikarum at fjala hendan sannleikan í meira enn 20 ár.