Bukkarnir Brúsi

 

"Hvør er tað, sum gongur á míni brúgv?" ýldi trøllið, tá bukkarnir Brúsi gingu í feitilendið, at eta seg mettar í sevjuríka grasinum, har vax.

Hvør er tað, sum nú skal troka seg inn á einkarrættin hjá reiðarunum, sum hava átt hetta feitilendið í so frægum friði nú eina tíð? Eingin friður fæst. Ikki so langt síðani at braneggjaðu hósvíksingarnir trokaðu seg framat.

 

Semjan millum politisku klikuna og dýrastu drottirnar millum reiðarar, er ein viðbrekin semja, sum krevur at friður er á dekkinum. Rætta úrvalsliðið skal hava feitastu bitarnar. Manningarfeløgini skulu hava sítt, og bygdirnar skulu hava sínar bitar. Skiftast skal millum samgongur, og øll skulu hava sítt. Allur legitimiteturin hvílir á hesi gomlu korruptu semju, sum rænir hundraðtals miljónir úr vælferðini hjá vanliga føroyska borgaranum.

Viknaðu Føroyar tá ríkisveitingin varð skerd í 2002?

Samandráttur: Føroyar hava staðið seg sera væl eftir at ríkisveitingin varð skerd 366 miljónir í 2002. Búskapurin er vaxin meira enn tvífalt so nógv sum hin danski, so at munurin millum vælstandin í londunum báðum er minkaður síðani tá. Føroyski búskapurin er eisini vaxin tvífalt so skjótt sum hin grønlendski, hóast teirra ríkisveiting ikki varð skerd. Vøxturin í tali av løntakarum hevur verið hin sami tey 17 árini eftir at ríkisveitingin varð skerd, sum hann hevði verið tey 17 árini frammanundan.

Tøkk fái ríkisveitingin: føroyingar ríkari enn danir

Samantøka: 

Nú á døgum framleiðir miðal føroyingurin eins stór virði og miðal danin. Aftrat hesum virði fær føroyingurin ríkisveiting frá dananum, so at føroyska inntøkan nú er munandi størri enn hon er í Danmark.

Tá vit bera saman miðal vælstand millum lond, er vanligt at sammeta BTÚ roknað upp á fólki (per capita GDP). BTÚ roknað upp á fólkið er frægasta mátið vit hava til at vísa magnið í búskapinum til at framleiða vælstand.

Men allir búskaparfrøðingar vita av at hetta er kortini ikki besta mátið av inntøkum, tí BTÚ vísir bara inntøkurnar, sum skaptar eru heima í sjálvum búskapinum. BTÚ vísir til dømis ikki tær inntøkurnar, sum føroyingar vinna uttanlands, og BTÚ vísir heldur ikki inntøkurnar sum Føroyar fáa til gávis úr Danmark.

Meira ríkisveiting minni skattatrýst

Seinast skrivaði eg um hvussu Føroyar hava húsast við ríkisveitingini í viðskiftunum við umheimin. Her eru nøkur orð um hvørji árin ríkisveitingin hevur á heimlendska búskapin.

At leggja nakrar hagtalsligar staðfestingar sum botn av vitan og kunnleika undir viðgerðina, er altíð gott.

Til støddar er tað almenna í Føroyum eins og tað er í hinum norðurlondum. Í miðal telja almennu útreiðslurnar um leið 51% av bruttotjóðarúrtøkuni í norðurlondum, og í Føroyum telja tær 52%, og Føroyar liggja tí mitt í rúgvuni.

Hvussu hava Føroyar húsast við donsku ríkisveitingini?

Á hvørjum ári fáa Føroyar nú eina upphædd upp á um leið eina miljard úr Danmark, sum er búskaparligur styrkur. Hjálparveiting at kalla. Hendan upphædd verður skrásett á inntøkusíðuni í roknskapinum um viðskifti Føroya við umheimin. Spurningurin er so hvat gagn ið hendan gávan ger samfelagnum.

Hendan heilt stutta søgan um ríkisveitingina í næstan sexti ár, vísir hvussu føroyingar hava húsast við donsku ríkisveitingini. Uppgerðin er grundað á tey tjóðarroknskapartøl sum fyrst Búskaparráðið og síðani Hagstovan hava gjørt upp.

Vexur neyðin eins nógv og misjavnin?

Í hesi greinini verður víst, at saman um tikið er misjavnin vaxin við um leið 7 prosentum um árið hesi seinastu tíggju árini. Tað syrgiliga er at neyðin tykist vera økt við somu ferð.

Veiðigjøld eru biddaraferð

 

Ísland hevur drúgvar royndir av veiðigjøldum, sum nýggja Vinnuráðið (fyrrverandi Búskaparráð) nú hevjar sum stavnamerki.

Lítið høpi var í grundgevingunum til hesa bráðu vend, eftir at sannir samfelagsbúskaparfrøðingar vórðu burtursagdir, og vinnustjórar við handilsligum útbúgvingum eru settir at ráðgeva í tjóðarbúskapi. Tí skal eg her heilt stutt vísa gongdina í Íslandi, sum hevur stívliga tjúgu ára royndir við at leggja veiðigjøld á úrvaldu pengasterku reiðarí.

Jagla nú, lortendi

Korrupti fiskivinnupolitikkurin hevur flutt ríkum kvotagreivum og alikongum so nógvar miljardir úr landsins inntøkum, at teir og arvingar teirra í dag tíggja sær júst sum ein nýggj aðalstætt. Teir keypa aðrar fyritøkur í teyggjum, so at tað fæ, sum av røttum ongantíð var teirra, verpur gullegg í teirra egnu lummar.

16 miljardir horvnar úr búskapinum

Hóast eg her má taka nakað aftur av tí, eg í eini fyrri grein skrivaði, skal eg fyrst siga at yvirskriftin mestsum er óbroytt – 16 miljardir eru framvegis horvnar úr búskapinum. Tessvegna má eg strika fyrra braneggjaða uppáhaldið at heilar 16 miljardir eru horvnar úr hagtølunum, men halda fast um tann meira álvarsliga veruleikan at 16 miljardir eru horvnar úr búskapinum. Síðani má eg kortini biði um umbering fyri mistakið og má taka tann partin aftur í meg, sum skeivur var.

Seinastu tíggju árini hava fíggjarligu avlopini á viðskiftunum við útheimin verið samanlagt 16 miljardir. Av búskaparligu úrtøkuni eru sostatt framvegis fluttar 16 miljardir í útlond, heldur enn at vera til gagns í føroyska búskapinum. Størri var mistakið ikki.

Misfata vit, misfarast vit

Í oktobur mánaði í 2019 skrivaði kæri vinmaður mín, Jóannes Jacobsen, sáli, eina grein í tíðarritinum Marine Policy – greinina finnur tú HER. Í hesi frágera góðu greinini vísir Jóannes hvussu politiska maktin hjá stóru reiðarunum í fiskivinnupolitikki vexur, samstundis sum teir fáa fastari rættindi. Hann spyr í endanum á greinini:

”Hví situr fólkið – skattgjaldarin – sum eigur tilfeingisgrundarlagið sjálvt, ikki við borðendan, ella í minsta lagi við borðið, tá fiskivinnupolitikkurin verður avgjørdur?”

Hetta mann hava verið tann mest viðgjørdi spurningurin okkara millum, serstakliga aftan á at farna samgonga í stóran mun mannaði nýskipanarbólkin við reiðarum og teirra handgingnu. Í vísindum er hetta málið á markinum millum fleiri vísindagreinir: sálarfrøði, antropologi, sosiologi og búskaparfrøði. Svarið er sum so mangan fleirtáttað, men í eini grein havi eg roynt at svara einum parti av spurninginum.

Jóannesi, vininum, til minnis

Jóannes Jacobsen (Mynd: Sosialurin)

Góðu tit, Jóna, Marjun, Hilmar, Ása og Annika. Tykkara saknur eftir pápa, mann, son og bróðir er størstur av øllum. Vit, ið kendu hann væl, sakna kæra vin okkara, Jóannes, sum alt ov tíðliga fór úr hesum heimi.

Tá vit saman stóðu við gravartromina hjá Jóannesi, baksaðist ein einsamallur ravnur uppi yvir okkum ímóti tráa útnyrðinginum. Tað var mestsum ov mikið súmbolskt. Tí tað var sum stríðsmann at fleiri sóu Jóannes. Eins og ravnin móti ættini.

Í veruleikanum var Jóannes kortini als ikki stríðsmaður. Hann var vitborin maður, sum bara vildi hava viðurskiftini í rætt lag, sum samfelagsbúskaparliga er skilabest, grundað á vísindi og greiningar. Í hesum málum var hann heldur ikki radikalur. Alt tað Jóannes sum fakmaður vísti á, er púra vanlig hevd í samfelagsbúskapi.

Tey ríkastu nú tvífalt so rík

Uppgerðin hjá Hagstovuni av inntøkunum vísir at misjavnin millum rík og fátøk vexur. Gjógvin breiðkast - serliga millum tey á ovastu rók og restina.

Miðal inntøkan hjá teimum 39 fólkunum við hægstu inntøkunum í 2018 var slakar 7 miljónir. Hetta var slakar 26 ferðir so nógv sum miðinntøkan (medianin).Miðinntøkan kann saktans uppfatast sum umboð fyri vanligu inntøkurnar í landinum. Vanliga føroyingin - sum tí heilt týðuliga hevur fingið minni í sín part í hesi seinastu árini.

Sjálvandi er eisini munur er á tí sum tjenar minst og tí sum tjenar allarmest millum hesi 39 ríkastu. Onkur tjenar tvísiffraðar miljónaupphæddir – ella meira. Tey ríkastu av teimum ríkastu hava helst fingið mest í sín part.

Munurin millum miðalstætt og tey ríkastu av teimum ríku er líkur honum í nógvum av heimsins londum. Og gongdin hevur eisini verið lík. Myndin omanfyri vísir fransmannin Thomas Piketty og permuna á kendu bók hansara um at stóri misjavnin er ikki íkomin av tilvild, og at skal broyting henda, má slóðast fyri henni í politikkinum.

Meðan miðinntøkan seinastu tíggju árini er vaxin 23 prosent er inntøkan hjá teimum 39 ríkastu vaxin meira enn 100 prosent. Hon er altso meira enn tvífalt so stór nú sum tá.

Meðan tey meira rúmligu mátini vísa ein spakuliga vaxandi misjavna millum rík og fátøk, vísa meira nágreiniligu tølini at ríkastu borgararnir spora alt meira fram um øll onnur. Hetta er ikki tilvild, men væl tilrættalagdur politikkur – heilt frá broytingum í skattastiganum (flatskatti), broytingum í partafelagslógum, men kanska fremst av øllum útlutingini av mestsum ókeypis rættindum í fiskivinnu og aling.

Alt hetta, og meira aftrat, sæst at lesa í uppgerðini hjá Hagstovu Føroya av inntøkunum.

Meginreglurnar hava týdning

Mynd frá United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC)

Uppgávan hjá Løgtinginum er at umboða vælferðarhugsjónina fyri allar borgarar landsins, og ikki at umboða seráhugamál hjá einstøkum bólkum í samfelagnum. Mær tykir at hetta ger Løgtingið ikki í hesum málinum. Áhugamálini hjá tjóðini og samfelagnum sum heild, verða ikki røkt í tí lógaruppskoti, sum fyri liggur.

Ì politiskum ætlanum er vanliga ein meginbulur av týdningi fyri samfelagið. Haraftrat eru ásetingar, sum eru at meta sum smágreinar, sum hvør ikki hava stórvegis týdning fyri heildina.

Í lóggávuni um fiskiveiði eru eisini nógvir smálutir at viðgera, men altavgerandi týdning hava málini um úrtøkuna úr tilfeinginum sjálvum og um atgongdina til virksemið.

Stóra svikið sum elvdi býlistrotið

Jógvan hjá Nela hevur vundið Merkið á stong
í Perskonugøtu á vári 1963

Sjálvsagt er tað ikki einfalt mál, at fata hvussu býlistrotið er íkomið og haraftrat vita hvussu tað kann loysast.

Men við vissu kann í hvussu er sigast at kommunurnar hava latið alt í verðini ov lítið av jørð til byggibúning, so at fólk fáa bygt sær hús. Serstakliga Havnar kommuna.

Ikki kann sigast at upplýsingarnar eru nógvar at fáa um málið, men við rímuligari vissu kann staðfestatst at Havnar kommuna hevur latið lendi til byggibúning av um leið 12 grundstykkjum um árið í miðal seinastu tjúgu ella tríati árini.

Ja, tú læs rætt - tólv um árið!

Rætt er at nakrar byggifyritøkur hava av sínum eintingum latið byggja íbúðir, raðhús og kanska sethús eisini. Men framvegis alt, alt ov lítið til at nøkta tørvin.

12 grundstykki um árið í Havn - hví ikki 100 ?

Ríkisfelagsskapurin er danskt mál

Ríkisfelagsskapurin hevur størri týdning fyri Danmark og framtíð Danmarkar enn fyri Føroyar.

Fyri Danmark hevur ræðisrætturin yvir stóra póløkinum í Grønlandi øgiliga stóran týdning, tí hetta avger hvørji deild Danmark spælir í, tá um ræður heimspolitisk og hernaðarstrategisk mál. Føroyski bitin av Atlantshavinum hevur eisini týdning.

Men fyri framtíð Føroya hevur ríkisfelagsskapurin mest at kalla trúarligan týdning fyri tey, sum enn ikki hava skava hesa tykisliga skorpuna uttan av heilanum.