Regnar á prest, dryppar á degn – men meinigheitin stendur við turran munn

Trickle down economics

Ongin ivi er um at reiðarí og fyritøkur í Norðoyggjum og í Eysturoynni fingu mest burtur úr nýggju fiskivinnuskipanini, tí tey fingu ókeypis ræðisrætt til meginpartin av fiskirættindunum. Á marknaðinum eru rættindini verd miljardir, men kortini eydnaðist ríkmonnunum at spæla politiska spælið so væl, at miljardirnar endaðu í nettupp teirra lumma. Somuleiðis hevur tað eydnast alikongunum at fáa minst líka stórar upphæddir til gávis frá politisku maktini.

Í eini oddagrein í Norðlýsinum rør skrivarin upp undir at tað vóru eysturoyingar og norðoyingar sum vunnu. Spurningurin er í fyrsta lagi um nakað skil er í tí hann skrivar. Í øðrum lagi er spurningurin um tann órætturin, sum framdur var móti Føroya fólki, bøtist av at norðoyingar og eysturoyingar vóru egndir afturfyri.

Tey ríkastu sigla langt framm um hini øll

Hagstovan hevur kunngjørt árligu hagtølini um inntøkubýtið, og onkur tíðindafólk hava aftur skrivað um at Føroyar eru millum mest javnbýttu lond í heiminum, tá um inntøkur ræður. Norðurlond sum heild eru javnari enn flestu onnur lond, men seinastu tvey áratíggjuni er ójavnin vaxin.

 

Ójavnin vexur av fleiri orsakum, men einamest vexur ójavnin millum tey allar ríkastu og restina, tí at inntøkurnar hjá teimum ríkastu vaxa við heilt aðrari og skjótari ferð enn hjá restini. Eisini í Føroyum, sum víst í talvuni niðast.

 

Her eru øll árini sum Hagstovan hevur mátað inntøkubýtið býtt í tvey – fyrru og seinnu sex árini av teimum tólv. Roknaði eru síðani mát fyri mittastu inntøkurnar í inntøkubýtinum, inntøkurnar hjá ríkasta prosentinum, og seinast inntøkurnar hjá teimum ríkastu um leið fjøruti fólkunum í landinum.

 

	2009-2014	2015-2020	Vøxtur
Mittan	151.297	179.877	19%
Næstríkast	800.809	1.090.682	36%
Ríkastu 40	1.825.214	3.637.039	99%

 

Alivinnan: Fýra ferðir meira í vinningsbýti enn til Føroya fólk fyri tilfeingið

Skalt tú fáa lax at vaxa seg til stóra søluvøru í aliringum, mást tú brúka firðirnar hjá Føroya fólki at ala í. Var kapping um hesi rættindini at ala á føroyskum firðum, komu miljardir í landskassan, og skatturin kundi minkað tilsvarandi. Fyritøkurnar gjalda ikki tað stóra í lønum, og gjalda onki fyri rættindini at ala á føroyskum firðum.

Sambært hagtølum frá Hagstovu Føroya gjalda fyritøkurnar mest í vinningsbýti til útlendskar og føroyskar partaeigarar. Tey fimm árini frá 2016 til 2020 fingu partaeigararnir heilar 3 miljardir í vinningsbýti. Somu ár fekk Føroya fólk slakar 700 miljónir í tilfeingisgjøldum burtur úr alingini. Avlopið var so stórt, at partaeigararnir fingu fýra ferðir so nógv sum tann ið tilfeingið eigur – Føroya fólk. 

At hetta er skilaleysa órættvíst skilst týðuliga av, at tá rættindi verða seld millum privatar partar, og eisini á føroysku uppboðssølunum, var prísurin á rættindunum meira enn helmingin av avreiðingarvirðinum. Tilfeingisrættindini vóru høvdu tí marknaðarprís, sum var helvtin av avreiðingarvirðinum.

Skipaði Løgtingið fyri altjóða kapping um at brúka føroyskar firðir til aling, fingu Føroyar mestur fýra ferðir tær 700 miljónirnar fyri rættindini.

Tey, sum hava fingið 3 miljardir í vinningsbýti burtur úr alingini í Føroyum, hava í veruleikanum fingið bróðurpartin av tí tilfeingisvirði, sum Føroya fólk av røttum átti. Helst er meginparturin farin í útlendskar lummar. Tey keyptu ein lutaseðil til happadráttin um tilfeingisríkidømi Føroya á keypsskálanum. Snilt. Restin fór í serstakliga fáar hendur í Føroyum.

Búskaparfrøðilig ráðgeving má vera óheft og kvalifiserað

Hans Ellefsen, leiðari á búskaparfrøði á Fróðskaparsetrinum, hevur funnist at Fróða Magnussen, formanni í nevnd Landsbankans, sum ávarar ímóti at taka burtur av tilfeingisávøxtrinum, ið eitt nú Bakkafrost betalir út til sínar partaeigarar - mest uttanlands.

Formaðurin í nevnd Landsbankans, Fróði Magnussen, heldur kortini uppá, at vit skulu ikki miða eftir at fáa tilfeingisávøxturin í hendurnar á fólkinum, men at vit skulu fara í kapping við Skottland og onnur lond um at geva fyritøkum í aling so lagaligar treytir sum til ber, so at vit lokka tær til Føroya at virka.

Ætlanin er nokk ikki at fáa aðrar fyritøkur til Føroya at ala, tí her er valla pláss fyri fleiri. Ætlanin er heldur at tær fyritøkurnar sum longu ala á føroyskum firðum, skulu varðveita sum mest av natúrliga ávøxtrinum, tí at tær hótta við at fara aðrastaðir at ala laks á sjónum. So ótrúligt tað enn ljóðar so tekur formaðurin í nevnd Landsbankans framm eitt skriv, sum beinleiðis lýsir skattalættan sum eitt ávíst politiskt skattaátak fær fyri dóttirfelagið hjá Bakkafrosti í Skotlandi. Tað brúkar hann til at kynda undir óttan um at fyritøkurnar fara heldur at gera íløgur aðrastaðir.

Hann lýsir hetta sum átøk, ”sum skotar gera, fyri at fáa íløgur . . . ”, og hann ávarar um hetta  "sum ítøkiligt dømi um lokkan við lægri avgjøldum úr Skottlandi”, tí har er ”ynski um hægri búskaparvøxtur, fleiri arbeiðspláss og hægri vælferð, og amboðið skotar brúka í kappingini við onnur um at fáa íløgur er t.d. møguleikin fyri skattligum avskrivingum . . .”

Ólukkan er bara tann, at hendan søgan hjá honum er ikki bein.

Russiskt álop á sjálvræði Ukreina

Hóast Sovjettsamveldið sigldi sína kloddaskútu undir kav fyri tríati árum síðan, eru risaveldini USA og Russland ongantíð rættuliga hildin upp at við sínum heiðursleysu umvegiskríggjum, tá tey birta upp undir og útgera hvør sín part í krígnum. Hundraðtúsundtals sakleys fólk hava latið lív í slíkum kríggi, tey ikki sjálvi byrjaðu ella vildu vera partur av, eitt nú í Vjetnam, Angola, Etiopia, Jemen, Afganistan og nú í Ukreina. Alt fyri hjartaleysu veldistelvingina millum tvey risaveldi við kjarnorkubumbum.

Í hesari røð av kríggjum tók kanska meginparturin av fólki støðu alt eftir ideologiskum liti – tey vinstrumegin fyri Sovjett/Russlandi og tey høgrumegin fyri USA. Men hví tað var so, er ikki til at fata, tí hjá risaveldunum snúði alt seg um makt og pengar og als ikki um ideologi.

Hvør betalti tá ríkisveitingin minkaði?

Í 2002 minkaði ríkisveitingin ein triðing, um leið 366 miljónir, og síðani hevur veitingin verið føst, uttan at vaxa við búskapinum. Tí minkar veitingin framhaldandi. Øll gjøld úr Danmark taldu um 22 prosent av almennu inntøkunum áðrenn 2002 og telja í dag bara 9 prosent. 

Hvussu hava vit sum samfelag megnað at borið hesa byrðina, vit løgdu á egnar herðar?

Hugsa vit bara um hvussu vit hava bøtt inntøkurnar hjá landinum, ber til at samanbera hvør nú betalir meira enn áður, og hvør betalir minni.  

Fult gjald fyri tilfeingi ella lønirnar upp

Kanska pressan ikki rættuliga hevur gáað eftir tí enn, men í frágreiðingini frá danska Nationalbanken, stendur í føroysku týðingini soleiðis at lesa:

”Í einum búskapi sum tí føroyska, ið er savnaður kring sjófeingi, verður ikki væntað, at trýstið á arbeiðsmarknaðin ávirkar kappingarevnið hjá útflutningsvinnuni í sama mun. Orsøkin er, at søluprísirnir í størri mun eru tengdir at veiðumøguleikum, lívfrøðiligum viðurskiftum og heimsmarknaðarprísum, enn av lønarútreiðslum, sum vanligt er í siðbundnari vinnuligari framleiðslu. Tað eru tí onnur viðurskifti enn lønarlagið, sum í størri mun avgera, hvussu væl virkini megna at kappast á heimsmarknaðinum. Samstundis hava bygnaðarlig viðurskifti, so sum fiski- og handilssáttmálar og ein munagóð fiskivinnuumsiting, eisini stóran týdning fyri, um virkini eru kappingarfør.” 

Hetta sæst á síðu 2 í hesari nýggjastu greiningini hjá Nationalbanken. Á enskum at lesa her.

Hvat merkir so hetta?

Bukkarnir Brúsi

 

"Hvør er tað, sum gongur á míni brúgv?" ýldi trøllið, tá bukkarnir Brúsi gingu í feitilendið, at eta seg mettar í sevjuríka grasinum, har vax.

Hvør er tað, sum nú skal troka seg inn á einkarrættin hjá reiðarunum, sum hava átt hetta feitilendið í so frægum friði nú eina tíð? Eingin friður fæst. Ikki so langt síðani at braneggjaðu hósvíksingarnir trokaðu seg framat.

 

Semjan millum politisku klikuna og dýrastu drottirnar millum reiðarar, er ein viðbrekin semja, sum krevur at friður er á dekkinum. Rætta úrvalsliðið skal hava feitastu bitarnar. Manningarfeløgini skulu hava sítt, og bygdirnar skulu hava sínar bitar. Skiftast skal millum samgongur, og øll skulu hava sítt. Allur legitimiteturin hvílir á hesi gomlu korruptu semju, sum rænir hundraðtals miljónir úr vælferðini hjá vanliga føroyska borgaranum.

Viknaðu Føroyar tá ríkisveitingin varð skerd í 2002?

Samandráttur: Føroyar hava staðið seg sera væl eftir at ríkisveitingin varð skerd 366 miljónir í 2002. Búskapurin er vaxin meira enn tvífalt so nógv sum hin danski, so at munurin millum vælstandin í londunum báðum er minkaður síðani tá. Føroyski búskapurin er eisini vaxin tvífalt so skjótt sum hin grønlendski, hóast teirra ríkisveiting ikki varð skerd. Vøxturin í tali av løntakarum hevur verið hin sami tey 17 árini eftir at ríkisveitingin varð skerd, sum hann hevði verið tey 17 árini frammanundan.

Tøkk fái ríkisveitingin: føroyingar ríkari enn danir

Samantøka: 

Nú á døgum framleiðir miðal føroyingurin eins stór virði og miðal danin. Aftrat hesum virði fær føroyingurin ríkisveiting frá dananum, so at føroyska inntøkan nú er munandi størri enn hon er í Danmark.

Tá vit bera saman miðal vælstand millum lond, er vanligt at sammeta BTÚ roknað upp á fólki (per capita GDP). BTÚ roknað upp á fólkið er frægasta mátið vit hava til at vísa magnið í búskapinum til at framleiða vælstand.

Men allir búskaparfrøðingar vita av at hetta er kortini ikki besta mátið av inntøkum, tí BTÚ vísir bara inntøkurnar, sum skaptar eru heima í sjálvum búskapinum. BTÚ vísir til dømis ikki tær inntøkurnar, sum føroyingar vinna uttanlands, og BTÚ vísir heldur ikki inntøkurnar sum Føroyar fáa til gávis úr Danmark.

Meira ríkisveiting minni skattatrýst

Seinast skrivaði eg um hvussu Føroyar hava húsast við ríkisveitingini í viðskiftunum við umheimin. Her eru nøkur orð um hvørji árin ríkisveitingin hevur á heimlendska búskapin.

At leggja nakrar hagtalsligar staðfestingar sum botn av vitan og kunnleika undir viðgerðina, er altíð gott.

Til støddar er tað almenna í Føroyum eins og tað er í hinum norðurlondum. Í miðal telja almennu útreiðslurnar um leið 51% av bruttotjóðarúrtøkuni í norðurlondum, og í Føroyum telja tær 52%, og Føroyar liggja tí mitt í rúgvuni.

Hvussu hava Føroyar húsast við donsku ríkisveitingini?

Á hvørjum ári fáa Føroyar nú eina upphædd upp á um leið eina miljard úr Danmark, sum er búskaparligur styrkur. Hjálparveiting at kalla. Hendan upphædd verður skrásett á inntøkusíðuni í roknskapinum um viðskifti Føroya við umheimin. Spurningurin er so hvat gagn ið hendan gávan ger samfelagnum.

Hendan heilt stutta søgan um ríkisveitingina í næstan sexti ár, vísir hvussu føroyingar hava húsast við donsku ríkisveitingini. Uppgerðin er grundað á tey tjóðarroknskapartøl sum fyrst Búskaparráðið og síðani Hagstovan hava gjørt upp.

Vexur neyðin eins nógv og misjavnin?

Í hesi greinini verður víst, at saman um tikið er misjavnin vaxin við um leið 7 prosentum um árið hesi seinastu tíggju árini. Tað syrgiliga er at neyðin tykist vera økt við somu ferð.

Veiðigjøld eru biddaraferð

 

Ísland hevur drúgvar royndir av veiðigjøldum, sum nýggja Vinnuráðið (fyrrverandi Búskaparráð) nú hevjar sum stavnamerki.

Lítið høpi var í grundgevingunum til hesa bráðu vend, eftir at sannir samfelagsbúskaparfrøðingar vórðu burtursagdir, og vinnustjórar við handilsligum útbúgvingum eru settir at ráðgeva í tjóðarbúskapi. Tí skal eg her heilt stutt vísa gongdina í Íslandi, sum hevur stívliga tjúgu ára royndir við at leggja veiðigjøld á úrvaldu pengasterku reiðarí.

Jagla nú, lortendi

Korrupti fiskivinnupolitikkurin hevur flutt ríkum kvotagreivum og alikongum so nógvar miljardir úr landsins inntøkum, at teir og arvingar teirra í dag tíggja sær júst sum ein nýggj aðalstætt. Teir keypa aðrar fyritøkur í teyggjum, so at tað fæ, sum av røttum ongantíð var teirra, verpur gullegg í teirra egnu lummar.